Thị giác ngoài da, chữ nghĩa tinh thần

Thị giác ngoài da, chữ nghĩa tinh thần

                                      Hữu Lý phỏng vấn Nguyễn Hoàng Đức

 .

PV: Thưa anh Nguyễn Hoàng Đức, bài “Danh vọng che mắt tầm nhìn văn hóa…” được khá nhiều người đón đọc. Chỉ có điều họ kêu bài ngắn quá chưa kịp “sướng” đã xếp cánh rồi. Giờ tôi xin được hỏi thêm anh, tại sao anh có vẻ coi rẻ nghệ thuật biểu diễn?

NHĐ: Tôi không coi rẻ mà tôi định vị đúng chỗ của nó. Nếu không có nghệ thuật trình diễn thì một bản nhạc, một vở kịch không thể biểu hiện ra ngoài cái toàn thể cũng như giá trị của tác phẩm. Một tác phẩm nằm trên giấy thì vẫn chỉ là giấy mà thôi. Nhưng khi nó được biểu diễn nó sống động tột cùng diện mạo của nó. Nó khác xa một trời một vực chẳng khác gì bản vẽ của một ngôi nhà và ngôi nhà đã hiện diện rồi. Chỉ có điều người vẽ kiểu dáng ngôi nhà là một kiến trúc sư, còn người xây nhà chỉ là một anh thợ. Một anh thợ biểu diễn có thể so với bản vẽ của kiến trúc sư không? Một đằng là sản phẩm của tinh thần, một đằng là lao công thực hiện.

PV: Cái gì là căn cốt khác nhau giữa nghệ thuật biểu diễn và nghệ thuật chữ nghĩa?

NHĐ: Nghệ thuật biểu diễn, hay hội họa được xếp là nghệ thuật thị giác. Về tầm vóc nó khá nhỏ bé. Bởi vì về cái nhìn, một đôi vợ chồng trẻ chỉ cần kéo ri-đô, là đã tạo ra thế giới riêng của mình không bị ai nhìn thấy. Nhưng về âm thanh, dù người ta có đóng cửa thì âm thanh vẫn vọt tường để lan xa. Trong tướng mạo người ta cũng nói “nhất thanh, nhị sắc, tam hình”, tức tướng âm thanh là quan trọng nhất, một động cơ ô tô, hay một chiếc máy, người ta có thể nghe âm thanh để thấy cái chất lượng bên trong của nó, sắc bên ngoài chính là cái để nhìn, hình cũng là cái để nhìn đều đứng sau âm thanh. Nhưng văn học là cái siêu việt khác hẳn. Văn theo tiếng Latin là LIRE, tức đọc lên, “văn học” là Literature cũng từ nghĩa đó mà ra. Văn học vừa là nghệ thuật thị giác, vì mắt người ta phải đọc chữ, và giờ đây có những bài thơ sắp đặt là dựa vào tính chất này. Nhưng văn học cũng là nghệ thuật của âm thanh, bởi tiền khởi nó được đọc để nhiều người nghe. Âm thanh có một phép lạ thế này, nó có thể xuyên tường, văn hào Leo Tolstoi miêu tả, trong các cuộc chiến tranh, dù người đưa tin đã phi ngựa hết tốc lực, nhưng cuối cùng khi anh ta chạm đích, tin đồn vẫn đến trước anh ta. Trời ơi không thể nào hiểu nổi và thật diệu kỳ. Triết gia Aristote nói : “Văn học là cao quí nhất bởi chỉ mình nó đạt đến vẻ đẹp của tâm hồn, cái hội họa, điêu khắc hay âm nhạc không thể nào đạt đến”. Triết gia Hegel còn xác tín một cách mãnh liệt hơn: “Chỉ có văn học mới biểu đạt được cái mà các môn nghệ thuật khác bất lực, chẳng hạn như khái niệm vĩnh cửu, toàn năng, bất diệt, siêu việt hay lý tưởng, làm sao hội họa có thể vẽ và âm nhạc có thể chơi, chỉ có văn học buông nổi mấy từ đã lột tả được”. Còn môn thần học thì xác định ngay trong câu hỏi của Moses giành cho Chúa Trời “thưa Ngài, ngài là ai?” Lời đáp: “Ta là Đấng có! ” – cũng có nghĩa “Ta là Đức Chúa Lời!” Thiên Chúa chẳng là gì khác ngoài Lời cả. Bởi vì Ngài xuất hiện trong bất kể diện mạo nào, thì đều là khiếm diện, vì ngài là toàn năng vô tận không thể xuất hiện để lọt tầm mắt hữu hạn của con người.

PV: Thưa anh, anh làm một băng dài có vẻ siêu việt quá, xin anh chậm lại, kẻo tôi và người Việt tranh tre nứa lá không hiểu được. Như vậy có phải, văn học là nghệ thuật rất cao quí của ngôn từ, chỉ có nó mới đạt đến chiều cao cũng như chiều sâu của tâm hồn?

NHĐ: Không chỉ có thế, ngay cả trong lĩnh vực thể hiện theo kiểu biểu diễn nó cũng mạnh mẽ vạm vỡ gấp ngàn lần nghệ thuật biễu diễn của thị giác.

PV: Cụ thể thế nào?

NHĐ: Một nhà văn nga có viết, trước kia vài chục năm, dân số Xô-viết có trên 250 triệu, tờ Sputnic có cả triệu bản mỗi lần xuất hành, một người chỉ có một bài thơ được đăng, triệu người đọc, rồi truyền tay nhau đến chục triệu người biết, người đó làm sao không nổi tiếng?! Ở Việt nam cũng vậy, mỗi lần biểu diễn ở Nhà hát lớn ư, có nghìn người xem, họ loan tin có vài nghìn người biết, trong khi đó, một bài đăng trên báo có cả vạn bản, truyền tay nhau đọc, có đến vài chục vạn người xem. Thử hỏi vài nghìn người xem so với vài chục vạn người có thấm gì? Cách mạng mới về, xã hội ta ngót 90% nông dân, thấy có tờ báo, trời ơi khác gì thiên đường, nhảy nhót lên vài bài thơ, mấy mẩu vè là đã nổi như cồn. Báo chí, sách vở, sân khấu trở thành mảnh đất ưu tiên của quyền hành, và nó được che chắn để phục vụ một nhóm cánh hẩu. Trình độ của nhóm đó càng ít thì nhóm đó càng kéo bè kéo cánh, biến nó thành sân chơi của riêng mình. Một sân chơi có tất cả từ danh lợi đến quyền lực. Nhưng trình độ của nhóm văn nghệ đầu tiên ấy ở mức nào? Đó là của giai cấp vô sản, mà người Việt vẫn thường nói “hát hay không bằng hay hát”. Giai cấp vô sản nghĩa đen là trắng tay và vô học, vì thế nhiều người có liên tưởng đến đó là “vô sản lưu manh”. Điều này đã được ông tổ văn hóa cao nhất của giai cấp vô sản thú nhận, đó là văn hào Xô Viết Goorki, ông thú nhận mới đầu ông chỉ là những kẻ lang thang đầu đường xó chợ nhưng ham học. Và ông xác nhận: càng có học thì càng có sức mạnh, đó là điều không phải bàn cãi. Nhưng dù ông có là văn hào Xô Viết thì cũng không đuổi kịp được những văn hào số một của nước Nga như Puskin, Tolstoi, hay Dostoievski… Nếu những người vô sản không cố học, thì văn hóa vô sản có nguy cơ đồng nghĩa với văn hóa – vô văn hóa của những kẻ trắng tay. Đó cũng chính là cách nói của lãnh tụ Lê Nin khi ông nói, sẵn sàng đổi cả nghìn người vô sản lây một nhà tư bản biết quản lý. Trường hợp điệu nhảy Hip Hop mới ra lò đã chứng minh điều đó. Đó là điệu nhảy bằng tay và cổ rất khó của đám đầu đường xó chợ. Không muốn để người ta khinh mình, họ đã tập dượt và cho ra đời một thứ nhảy khó đến mức kịch trần. Đó là cách đã cải thiện văn hóa vô sản của họ.

PV: Dường như có vẻ chúng ta đã đi quá xa, có phải anh định nói, nếu sân chơi của chúng ta không biết cải thiện về văn hóa, thì chúng ta dù có những sân chơi cao nhất, như Nhà hát lớn hay các tờ báo, chúng ta cũng chỉ cho ra lò văn hóa vô sản “hát hay không bằng hay hát”?

NHĐ: Anh hiểu đúng ý của tôi đấy. Mới đây, tờ Tạp chí Nhà Văn đóng cửa, đó cũng là dấu hiệu phá sản của văn hóa vô sản rồi! Nhưng nhà văn quê mùa chân đất mắt toét không chịu học như Goorki, làm sao có thể vớt sân khấu nghệ thuật lên tầm cao lý tưởng được?

PV: Và việc chơi lầm địa chỉ, đem nghệ thuật cao quí của ngôn từ thế chấp cho nghệ thuật biểu diễn của thị giác, có phải là cách giật lùi, cũng như chẳng hiểu gì về văn hóa? Hay gọi đó là văn hóa vô sản? Một thứ văn hóa trắng tay? Trắng cả cái đựng trong đầu?

NHĐ: Người Việt có câu “Quí vật tầm quí nhân”, người phương Tây có câu : “cái gì của Sê da hãy đem trả Sê da”. Văn học nên được trao cho người có học, có lý tưởng và tâm huyết, chứ còn thứ nghệ thuật mua vui của quần chúng nghiệp dư vô sản í ới gọi là để cầu danh nên khép màn thôi. Giờ người ta đều kêu gọi cổ phần hóa để có nền kinh tế đích thực. Cũng đã quá muộn để yêu cầu một nền nghệ thuật mới của nghệ sĩ nhà nghề đích thực.

PV: Anh phản đối văn hóa vô sản sao?

NHĐ: Không, tôi không phảm đối! Chỉ có điều văn hóa vô sản là văn hóa sinh hoạt nhí nhảnh mua vui của quần chúng năm thì mười họa ở giai đoạn tập tọe có chính quyền, lúc đó du kích quần sắn móng lợn có thể ngồi vào ủy ban. Nhưng khi chính quyền đã trưởng thành thì cán bộ nhà nước phải nhà nghề. Văn hóa cũng phải được nhà nghề hóa. Văn hóa đích thực phải được trao cho người Hữu sản, có tri thức, tay nghề, khao khát, và lý tưởng hành nghề như một sứ mệnh cao cả!

PV: Xin cám ơn anh!

Tác giả gửi qua email

8 thoughts on “Thị giác ngoài da, chữ nghĩa tinh thần

  1. Nhận xét ngắn

    Bài này có vẻ dài hơn thật!
    Vậy xin đọc từng đoạn và nhận xét ngắn.

    *
    Đã có câu hỏi với bác Trang chủ: Tác giả là người thế nào? – Chưa có lời đáp, nhưng tôi cũng tự „giải quyết“ bằng cách tìm các bài theo tên tác giả mà Trang nhà đã có ý để link. Có 8 bài với bài mới này là thứ 9.
    Tác giả chuyên về luận lý; mà luận lý thì dễ khô khan. Người phỏng vấn (ông Hữu Lý) muốn tránh điều đó chăng, nên cố thêm phần „thư giãn“?
    „Thư giãn“ muốn nói ở đây là chữ „SƯỚNG“ mà đọc lên thì không … khoái lắm, vì … vô LÝ!

    *
    Lý luận đi từ cảm thức (Emotion) đến nhận thức (Intelligence). „Sướng“ hay „khoái“ mới chỉ là cảm thức; Kể cả sau khi „sướng“ rồi mà bất giác kêu lên: „Trời ơi, sướng quá!“ – thì vẫn chỉ là cảm giác/thức mà thôi.
    KHOANH (lại vấn đề của) người đọc trong phạm vi „sướng“ (cảm thức) có phải là (…) chăng?
    Tự nhiên lại muốn biết thêm về bác Hữu Lý, vì nếu không có bác thì không được đọc topic này. Cảm ơn bác Hữu Lý và xin coi đây là sự lưu tâm của 1 người đọc nhỏ bé.

    Thân mến.

    • Về câu hỏi NHĐ là ai thì chỉ có NHĐ trả lời được thôi vì tôi không thể trả lời. Lý do: biết chưa đầy đủ, nhỡ nói sai, nhỡ nói ra điều mà bản thân người ấy không muốn.

      Vậy xin phỏng vấn anh Nguyễn Hoàng Đức một câu thôi: Anh có thể cho độc giả blog NTT biết đôi nét về mình?

  2. Pingback: Tin thứ Năm, 06-12-2012 « BA SÀM

  3. Một số suy nghĩ sơ khởi về “Văn hóa”

    Tôi mạnh dạn tham gia tiếp vì thấy bác Trang chủ có lẽ rất tâm huyết khi đưa vấn đề này lên blog để tạo điều kiện trao đổi, học hỏi.
    Cũng cần nhắc lại ý đã viết nơi Trang nhà của các thân hữu khác: Tôi cho việc nêu ý kiến là dịp rèn luyện tư duy và học hỏi của mình vì khi viết ta đã thêm một lần sáp đặt suy nghĩ thành (cái tương đối gọi là) hệ thống.
    2 ý muốn trao đổi là: + Văn hóa là gì, dạng hình của nó thế nào? Và + Con đường đạt tới văn hóa.

    *
    Tôi có cảm nhận tác giả nắm sâu nhiều vấn đề học thuật và luận lý; Tuy nhiên, do phạm vi trình bày (phỏng vấn) hẹp, nên các ý tưởng chưa được triển khai hết.
    Tác giả Nguyễn Hoàng Đức viết thẳng theo đúng tinh thần trí thức; Nhưng, như nhìn nhận ở câu trên, bài viết đã gây không ít phản cảm: “Nghệ thuật trình diễn” không có giá trị bằng “nghệ thuật ngôn từ”, “văn hóa vô sản là văn hóa sinh hoạt nhí nhảnh”, … Ở đây có sự lẫn lộn trong cách phân định khái niệm “văn hóa”, “văn học”, “nghệ thuật”.
    Tất nhiên tôi chia sẻ với những dị ứng trước các loại hình “triển lãm thơ”, “biểu diễn thơ”, … Bản thân những nhà thơ làm những việc này có lẽ cũng không hiểu rõ những nội dung cơ bản của các khái niệm nêu trên và chỉ hành động theo tinh thần “sinh hoạt nhí nhảnh” mà tưởng như đó là thành tựu của lao động tri thức, nghệ thuật. Phê phán họ thì trước hết phải chỉ ra “cái gì là cái gì”, chớ chỉ nói “ngôn từ” có sức vang vọng hơn “thị kiến” thì chưa thỏa đáng. Câu nói “Một bức tranh truyền tải thông tin nhiều hơn trăm ngàn câu chữ” chắc chắn cũng được thừa nhận ý nghĩa của nó.

    Cốt lõi nằm trong cấu tạo bộ não con người mà về tổng thể thì là cơ sở cho việc tiếp nhận, truyền lưu và phát triển VĂN HÓA.

    *
    Não người có 2 bán cầu phối hợp với nhau nhưng có chức năng khác nhau: Nếu bên này thiên về việc nhận hình ảnh thì bên kia chủ yếu tiếp nhận nhịp điệu, cung bậc. (Có tài liệu của các nhà khoa học về “bộ não”; có thể tham khảo, nếu cần.)
    Như vậy, chỉ để phê phán những ấu trĩ của mấy vị háo danh mà không nhìn nhận khách quan thì sự thuyết phục cũng kém đi ít nhiều!

    *
    VĂN HÓA là tổng thể tri thức của cộng đồng người; Xin trình bày sau. Nhưng nhìn sơ lược để đánh giá “văn hóa” của những người vô sản hay lao động bình thường (người thợ xây) không bằng “văn hóa bác học” thì không phải. Nền tảng của VĂN HÓA là đạo lý và đạo đức và chỉ xuất phát trên nền tảng đó mới đánh giá công bằng và đưa ra được giải pháp cụ thể cho việc phát triển văn hóa. (Bài của Luật sư Lê Thị Công Nhân về “vai trò của giáo dục” rất hay.)

    [Xin nghỉ chút … lấy hơi; vì sức có hạn. :-)]
    Thân mến.

  4. Pingback: Tin thứ Năm, 06-12-2012 | Dahanhkhach's Blog

  5. Tôi nghĩ trong bài này, người phỏng vấn có dụng ý xấu, nhưng Nguyễn Hoàng Đức cũng có nhiều chỗ không đúng .

    Nếu ai còn nghi ngờ giữa “lao công” và “sáng tạo”, nghe lại Stravinsky điều khiển dàn nhạc chơi nhạc của mình, và những nhạc trưởng danh tiếng khác, nhất là Robert Craft, biểu diễn nhạc Stravinsky . Tôi để các bác tự đánh giá . Riêng mình, tôi nghĩ phải có sự hài hòa giữa ý tưởng của cả 2. Một sáng tác gia chỉ có thể đề espressivo, mức độ cảm nhận của khán giả về espressivo đó lại tùy thuộc vào cách nhìn của người biểu diễn . Và vì vậy, tôi đánh giá Craft hơn các nhạc trưởng khác do Craft, để hiểu Stravinsky, đã tháp tùng S chừng non chục năm .

    Cái thiếu xót nữa của NHĐ, văn hóa dân gian không tệ như ông nói . Loại văn hóa vô sản mà ông đề cập tới là loại văn hóa để phục vụ chính trị, mang tiếng là phục vụ nhân dân . Cứ để nó yên thì nó sẽ đẹp như hoa đồng nội . Lợi dụng nó cho những mục đích đen tối, và nhân danh nó để giết chết các chiều hướng nghệ thuật khác chính là cách mau nhất để giết toàn bộ nền văn hóa .

    Đã nói thế, tôi không thích cách phân chia nghệ thuật cao & thấp . Cứ để chúng phát triển tự nhiên, đừng bắt buộc sẽ cho ra những giao thoa tuyệt vời . Lấy điển hình chiều hướng nhạc Nationalism đầu 20c, Tây Ban Nha, Nga, Tiệp, Hung … rất nhiều bản nhạc xuất sắc ra đời bằng những giao thoa đó . Cứ tra Concierto de Aranjuez thì biết âm nhạc dân gian và âm nhạc thuần túy ảnh hưởng qua lại đến nỗi những ranh giới hoàn toàn bị xóa nhòa như thế nào . Và đi du lịch Tây Ban Nha để xem những nhạc sĩ đường phố hoàn toàn mù nhạc lại chơi giai điệu Aranjuez theo kiểu của mình hấp dẫn tới mức nào .

    Dụng ý xấu của người phỏng vấn là đồng hóa nghệ thuật biểu diễn -cứ cho là thơ, văn- với nền văn hóa thấp . Ngược lại là đàng khác . Nó chỉ ra cách nhìn rất thiếu văn hóa của người phỏng vấn hơn .

    Nhưng chuyện đó lại qua chủ đề khác rồi .

  6. Pingback: Anhbasam Điểm Tin thứ Năm, 06-12-2012 | bahaidao2

  7. Pingback: NHẬT BÁO BA SÀM : TIN THỨ NĂM 6-12-2012 « Ngoclinhvugia's Blog

Đã đóng bình luận.